Thành nhà Hồ nằm trên địa bàn hai xã Vĩnh Long, Vĩnh Tiến thuộc huyện Vĩnh Lộc (Thanh Hóa). Ðây là công trình kiến trúc đá độc đáo, có một không hai của người Việt xưa, đưa đến cảm giác ngạc nhiên lẫn thán phục cho những ai lần đầu được chiêm ngưỡng. Hy vọng tại Hội nghị lần thứ 35 của Ủy ban Di sản văn hóa thế giới, tổ chức tại Ba-ranh vào tháng 6 tới, Thành nhà Hồ sẽ được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới.

Kiến trúc đá có một không hai của người Việt

Cửa phía nam Thành nhà Hồ.

Thành nhà Hồ được xây dựng chỉ trong vòng ba tháng (từ tháng 1-1397 đến tháng 3-1397). Thành giữ vai trò kinh đô nước Ðại Việt trong những năm cuối cùng của triều Trần, và là kinh đô của nước Ðại Ngu trong bảy năm (1400-1407). Tên chính thức của Thành là Tây Ðô, để phân biệt với Thăng Long - Ðông Ðô. Ðây là tòa thành duy nhất của Việt Nam xây bằng đá và giữ kỷ lục là công trình được người Việt Nam thiết kế xây dựng nhanh nhất, với Hoàng Thành bằng đá bên trong và La Thành bằng đất bao bên ngoài.

Quan sát kỹ tường thành sẽ thấy lối kiến trúc rất khoa học của cha ông ta thời đó. Các phiến đá được xếp đan xen theo hình múi cam để tránh động đất. Chiều cao trung bình của tường thành là 5 m, có nơi lên đến 10 m. Ðiều đặc biệt là các phiến đá xây thành (nặng từ 10-20 tấn) được ghép với nhau một cách tự nhiên, hoàn toàn không có chất kết dính nhưng rất bền vững. Ðến nay vẫn còn rất nhiều bí ẩn chung quanh việc xây thành vẫn chưa tìm được lời giải đáp thỏa đáng, như: những người thợ ngày đó đã làm thế nào để vận chuyển được những khối đá khổng lồ như thế lên đến độ cao 10 m? Nhà Hồ đã mất khoảng thời gian bao lâu để hoàn chỉnh tòa thành này?... Thành có bốn cửa (Ðông, Tây, Nam, Bắc), mỗi cửa có hai đến ba vòm, chung quanh Thành có đường sông bao quanh để bảo vệ.

Trải qua hơn sáu thế kỷ, một số phần của Thành nhà Hồ vẫn còn tồn tại, đặc biệt là cổng phía Nam còn khá nguyên vẹn, minh chứng cho sự tồn tại của một công trình kiến trúc đá đồ sộ và độc đáo của người Việt.

Tháng 2-2010, hồ sơ đề nghị công nhận Thành nhà Hồ là di sản văn hóa thế giới đã được chuyển đến Trung tâm Di sản thế giới tại Pa-ri (WHC). Trong tuyên bố về giá trị nổi bật toàn cầu, hồ sơ nêu rõ: 'Thành nhà Hồ là một công trình có kiến trúc kiểu kinh thành phương Ðông, vừa là trung tâm quyền lực, vừa là một pháo đài quân sự. Thành được xây dựng hoàn hảo như là biểu tượng của vương quyền kết hợp với thần quyền, thể hiện sự gắn kết tài tình giữa công trình kiến trúc với cảnh quan văn hóa và thiên nhiên. Di sản là một công trình kỳ vĩ bởi kỹ thuật và nghệ thuật xây dựng đá lớn và sự kết hợp các truyền thống xây dựng độc đáo có một không hai ở Việt Nam, khu vực Ðông Á và Ðông-Nam Á trong thời kỳ cuối thế kỷ 14 đầu thế kỷ 15. Nhờ kỹ thuật xây dựng độc đáo, sử dụng các vật liệu bền vững, đặc biệt là các khối đá lớn hầu như còn nguyên vẹn. Ðây là một trong số ít các di tích kinh thành chưa chịu nhiều tác động của quá trình đô thị hóa, còn được bảo tồn gần như nguyên vẹn cả trên mặt đất và trong lòng đất'.

Cần sự đồng thuận của nhân dân

Hồ sơ Thành nhà Hồ trình UNESCO được đánh giá khá cao. Cụ thể là tại Hội thảo quốc tế về di sản Thành nhà Hồ, do UBND tỉnh Thanh Hóa tổ chức hồi tháng 4-2010, TS C.Young - Giám đốc di sản thế giới và chính sách quốc tế (Hội đồng Di sản Anh) đã đánh giá cao về việc hoàn chỉnh bộ hồ sơ gửi đến WHC của Ban quản lý di tích Thành nhà Hồ với phần biện luận tốt, hệ thống bản đồ, ảnh đầy đủ. Tuy nhiên, TS C.Young đưa ra khuyến cáo: Ðể Thành nhà Hồ được công nhận là Di sản văn hóa thế giới, chính quyền tỉnh Thanh Hóa cần tạo được sự đồng thuận cao cùng người dân sống trong vùng đệm.

Từ nhiều năm qua, UBND tỉnh Thanh Hóa cũng như Ban quản lý Thành nhà Hồ đã đưa ra nhiều biện pháp nhằm bảo tồn công trình kiến trúc đá độc đáo này. Nhưng khi tới đây, du khách không khỏi băn khoăn khi trục chính hình chữ thập tỏa ra bốn cổng trong Thành vẫn là con đường 'dân sinh'; cảnh công nông mù khói, xe máy nườm nượp đi lại, cảnh trâu bò thong thả gặm cỏ hay ở những khoảng đất khác là những trại ngan, gà, vịt, cá lổn nhổn, tự do ngay chính trung tâm Thành - nơi được coi là tài sản quý giá của người xưa để lại cho con cháu muôn đời sau. Trong nội thành, hơn 70 ha đất đã được cấp sổ đỏ cho dân canh tác từ nhiều chục năm nay. Theo ông Mai Thanh Liêm - Phó trưởng Ban quản lý di tích Thành nhà Hồ, thì đến nay Ban quản lý mới chỉ dừng ở việc bảo vệ Thành, không cho người dân tự do vào cạy đá của thành về lát sân, làm cổng. Ban quản lý không có bất cứ một 'tiếng nói' gì về chính sách hay biện pháp để xóa bỏ những thực trạng kể trên.

Trong quy hoạch các tuyến điểm du lịch của Thanh Hóa, từ lâu Thành nhà Hồ được xác định là điểm du lịch quan trọng trong tuyến Sầm Sơn - Thành nhà Hồ - Suối cá Cẩm Lương - Lam Kinh và cụm du lịch chuyên đề văn hóa, lịch sử Thành nhà Hồ - Lam Kinh. Ðược biết các cơ quan chức năng đang chuẩn bị lập dự án cải tạo, tu bổ Thành nhà Hồ nhưng hiện nay mọi việc vẫn đang nằm trên giấy và chẳng biết đến bao giờ mới trở thành hiện thực.

Tại cuộc khảo sát thực địa của đoàn ngoại giao các nước Thường trực Ủy ban Di sản thế giới UNESCO diễn ra ngày 22 và 23-1 vừa qua, bà Ka-tơ-rin - Trưởng đại diện UNESCO tại Việt Nam đã bày tỏ ấn tượng với việc xây Thành nhà Hồ bằng việc gắn những phiến đá rất lớn lại với nhau mà không cần đến chất kết dính. Tuy vậy, bà Ka-tơ-rin bày tỏ mong muốn rằng, dù có được công nhận là Di sản văn hóa của nhân loại hay không, thì các nhà khoa học, chính quyền và nhân dân tỉnh Thanh Hóa vẫn cần tiếp tục nghiên cứu những bí ẩn của Thành nhà Hồ, cũng như tiếp tục có sự đầu tư thỏa đáng cho công tác quản lý, bảo vệ, trùng tu và phát huy giá trị của di tích.

Châu Anh
(Theo Báo Nhân dân)